• Gittiğiniz yerin kontrolünü elinde bulunduran tarafa karşı dinî, siyasi ya da başka bir yönden eleştirel görülebilecek gazete kupürü ve diğer dokümanları yanınızda bulundurmayın.

• Elektronik kayıt ve bilgisayarınızı da kontrol etmeyi unutmayın. Yukarıda sözü edilen riskleri doğurabilecek bilgilerin hafızadan silinmesi gerekmektedir.

Bosna-Hersek'te A.A'nın, temsilcisi olarak görev yaptığım sırada bir süre Hürriyet gazetesi Saraybosna temsilcisi Münire Acım ile birlikte Bosnalı Sırpların elinde tutsak kaldık. Bosnalı Sırp istihbarat birimi tarafından, o zaman için Sırpların merkezi konumundaki Pale yerleşim biriminde 3 gün sorgulandık. İstihbaratçıların bizim gazeteci kimliğimizden şüpheleri kalmayınca sorgulama sona erdi. Benim haber yazmak için kullandığım dizüstü bilgisayar istihbaratçıların en çok üzerinde durduğu bilgilenme aracı oldu. Bilgisayarın hafızasında haberin dışında, bizim yaşamımızı riske atabilecek bir bilginin olmayışı da kimliğimizin doğrulanması bakımından yararlı oldu.

• Çatışma içinde yer alan taraflardan birinin verdiği herhangi bir belgeyi gerekli olmadığı durumlarda kesinlikle taşımayın. Bu belge, karşı tarafın yanlış yorumlamasına yol açabilir.

Savaş bölgelerinde en ucuz ve kolay elde edebileceğiniz hediyelik (!) eşya, silahtır. Bulunduğunuz koşullarda size ilginç gelebilecek ve elde etmesi kolay olan çeşitli türde silahlar daha sonra başınızın derde girmesine yol açabilir.

Örneğin Kuzey Irak'ta, Körfez Savaşı ertesinde BM kararlan sonrasında kontrolün Kürt grupların eline geçmesiyle, hatırı sayılır bir silah pazarı oluşmuştu. Özellikle bölgede çokça kullanılan Kalaşnikof AK47 marka makineli tüfekler ve bunların özel bıçakları, deyim yerindeyse sudan ucuza satılıyordu. Bir Kalaşnikof bıçağını o günün parasıyla 100 bin Türk lirasına almak mümkündü. Bölgede çalıştığım birçok yabancı gazeteci bunları hediye olarak alıyordu. Ancak şimdi adını hatırlamadığım bir İspanyol gazeteci, biraz da abartarak, yaklaşık 10 tane bıçak birden almıştı. Bu hediyeleriyle ancak Diyarbakır Havaalanı'na kadar gidebildi. Sonradan öğrendiğimize göre gazeteci arkadaşlarına götürmeyi planladığı "sürpriz hediyeler" nedeniyle bir süre güvenlik kuvvetlerinin sorgulamasına maruz kalmış, daha sonra olayın anlaşılması üzerine serbest bırakılmıştı. Ancak, aynı olayın sıcak çatışma bölgesinde meydana gelmesi durumunda bu kadar kolay aşılamayacağı da akılda tutulması gereken bir gerçektir.

• Olduğunuzdan başka bir kişiymiş gibi görünmeyin. Böyle davranmak risk ve şüphe yaratır. Unutulmaması gereken, gazetecinin açık bilgi topladığı ve kimliğinin de gizlilik gerektirmediğidir.

• Haberleşme araçlarıyla yaptığınız görüşmelerin tarafların istihbarat birimleri tarafından dinlenebileceğini göz ardı etmeyin. Sizin için sakıncasız görülen sıradan bir şaka bile yanlış anlaşılmanıza ya da sakıncalı durumların oluşmasına neden olabilir.

 

SEYAHAT SIRASINDA

Aracınızda silah olmadığını sık sık kontrol edin.


Bu konuda yaşadığım bir olayı aktarmakta yarar olduğunu düşünüyorum: Hırvatistan'ın Split kentinden daha önce anlaştığım Boşnak rehber-şoförle birlikte Saraybosna'ya gitmek üzere yola çıktık. Ancak yola çıkmadan önce şoför, çok kısa bir süre için bir arkadaşını görmesi gerektiğini belirterek, kentin dış mahallelerinin birinde bulunan spor merkezine uğradı. Yaklaşık yarım saat sonra döndü ve yola koyulduk. O günlerde Bosnalı Hırvatların denetiminde bulunan sınırdan Bosna-Hersek'e giriş yaparken Hırvatlar tarafından çok sıkı bir aramadan geçtik. Yol boyunca da birçok kontrol noktasında arandık. Saraybosna'da daha sonra da görüştüğüm şoför, spor merkezinde çalışan arkadaşından aldığı iki kutu kurşunu nasıl Hırvatistan'dan getirdiğini, arabanın alt kısmına çok iyi sakladığını anlattığında ise düşünmek bile istemediğim riskli bir yolculuk yaptığımı anladım. Çevrede bulunanlar ne kadar güvenilir olursa olsun, kuşku her zaman iyidir!...

• Yerel dilde arabanıza TV veya BASIN (PRESS) yazısını yazın. Yeni bir harita ve kent planını yanınızda bulundurun. Harita okumayı ve pusula kullanmayı çok iyi öğrenmenin yaşamsal bir önemi vardır.

Türkiye dışındaki ilk görev yerim Kuzey İrak'tı. 1993 yılında bir grup gazeteci ile Irak Kürdistan Demokratik Partisi (IKDP) lideri Mesut Barzani iie görüşmek için Cizre'den Habur Sınır Kapısı'nı geçerek IKDP karargahının bulunduğu Şaklava yerleşim birimine doğru yola çıktık. Habur'a yakın Kuzey İrak'taki IKDP yetkililerinden gerekli izinleri ve yanımıza bize eşlik edecek peşmergeleri aldıktan sonra, dağ yolundan, normalde 3 saatlik mesafeyi yaklaşık 8 saatte aşarak Şaklava'ya ulaştık. Şaklava'da 3 gün kaldıktan sonra Barzani'yle görüşme olanağını bulamadan Cizre'ye dönmek için bir Avustralyalı gazeteci ile birlikte iki araba yola çıktık. Ancak bu kez yanımızda peşmergeler olmadığından, gelirken izlediğimiz yolu hatırlayarak yolumuzu bulmak zorundaydık. Önde giden Avustralyalı gazetecinin yaptığı ilk hata, hızını arttırarak benim görüş alanımın dışına çıkması oldu. Tek başıma yolculuk ederken bir sapağa geldim. Yol ikiye ayrılıyordu ve bunlardan yanlış birini seçmem kaybolmama veya örgütsüz grupların eline düşmeme neden olabilirdi. Belki biraz da "acemi gazeteci" şansı olarak nitelendirilebilecek bir olay gelişti ve IKDP'ye bağlı bir grup peşrnerge makineli silahlarla donatılmış bir ciple yaklaştı ve ben onlara sorarak doğru yolu bulabildim. O an elimde bir bölge haritası ve pusula olmamasının ne kadar büyük bir eksiklik olduğunu anladım. El yordamıyla gazetecilik yapmak da bu olsa gerek...

• Mayınlı bölgeleri sorun. Yol temizlenmiş olabilir, ancak park yerleri ya da yol kenarlarında hâlâ mayınlar bulunabilir.

Yine Kuzey Irak'ta görevlendirildiğim sırada Diana kentine yakın bir bölgedeki, Kürtlerin denetimine geçmiş Irak yönetiminin askeri karargahında haber peşinde koşarken, çocuklar da tahrip edilmiş araçlardan bakır teller ya da hurdalar topluyordu. Biz de karargahta askeri mühimmatı inceliyor, burada bulunan çocuklardan bilgi toplamaya çalışıyorduk. Bugün, karargahta ne kadar dikkatsizce dolaştığımız aklıma geldikçe, olayın korkunçluğunu daha iyi kavrıyorum. Bir süre dolaştıktan sonra az önce yanından geçtiğimiz bir telle işaretli noktada mayın olduğunu öğrendiğimizde ise dikkatsizliğimizin nelere mal olabileceğini anladık. Şans her zaman insanın yanında olmayabilir. Ayrıca bölgede en büyük sorunların başında Irak yönetiminin bölgeyi terk etmeden önce araziyi mayın tarlasına dönüştürdüğü ve bunun özellikle çocukların sakat kalmasında en büyük neden olduğu da hatırlanınca, dikkatin önemi de ortaya çıkıyor.