MURAD SEZER
(Associated Press foto muhabiri)

Murad Sezer (AP)

Öncelikle "yurttaş foto muhabirliği"nin beni fotoğrafçılık anlamında rahatsız etmediğini ve bunu "foto muhabirliği" için bir tehlike olarak görmediğimi belirtmek istiyorum. Gerçek bir foto muhabiri ve gazetecinin çoğalan "yurttaş foto muhabirleri" yüzünden ekmeğinden olacağını, yaptığı işin öneminin, değerini azalacağını düşünmek bana gerçekçi gelmiyor. Ben, etik ve ahlaki kaygılar taşıyorum. Asıl sorun, herkesin fotoğraf çekip bunu medyaya satmak ya da yayınlatmak istemesinden çok, medya kurum ve yöneticilerinin bu görüntüleri hiçbir araştırma yapmadan, düşünmeden büyük bir rekabet hırsı ile yayınlamalarıdır. Bence bir görselin haber değeri varsa kimin çektiği çok da önemli değildir. Biz gazeteciler, foto muhabirleri her zaman her yerde olamayız, olamıyoruz da. Bir uçak kazası, herhangi bir terör saldırısından sıcak görüntüler vs. bence göz ardı edilemez. Ancak, Saddam'ın idamından sonra medyaya yayılan görüntüler için aynı şeyi söyleyemeyeceğim. Çünkü bu örnekte amaç propaganda yapmak, bir çeşit intikam almak belki de medyadan yüklü bir miktar para koparmaktı. Bu noktada o görüntüleri alan ve yayanların bir şekilde bu oyuna alet olduklarını düşünüyorum. 

Ercan Arslan (Milliyet)

Hayatımızın her alanında, özellikle basın sektörde, dijital bir evrim süreci yaşanmakta… Sırt çantasına sığdırılmış mobil foto muhabirleri, ceplere girmiş amatörler ve duvarlara iliştirilmiş insansız kameralar sonu kestirilmeyen bir değişim süreci ve sürprizlere açık bir gelecek kanımca bizi bekliyor.

Mesleğimiz açısından bakarsak: Gazetelerin, cep telefonu ya da gizli kamera ile çekilmiş olay anı, olay yeri ve içeriği güçlü haber değeri taşıyan fotoğrafları kullanmalarını yadırgamamak gerektiğini düşünüyorum. Irak’ta cep telefonuyla çekilmiş görüntülerin bir savaşın sürecini nasıl değiştirdiğini, Hrant Dink’in öldürülmesi olayında bir sabit kameranın çektiği görüntünün olayı aydınlatmasını bu tarz görüntülere örnek verebiliriz. Uzun vadede bu değişimden özellikle de cep telefonu kullanıcılarından etkileneceğimizi düşünüyorum.

Görüntü kirliliği yaşayacağımız bu dönemde, foto muhabirliğinin en çok etik kavramı ile meşgul olacağını ve olması gerektiğini düşünüyorum.

Burak Kara (Vatan Gazetesi)

Habercilikte, bir olaydan ilk görüntünün elde edilmesi çok önemli. Artık kameralı ve fotoğraf makinalı cep telefonları sayesinde vatandaşlar da, o ‘ilk görüntü’yü üretmenin ayrıcalığına kavuştu. Profesyonel çekimlerden önce elde edilen amatör görüntüler, haberlerin daha net sunulmasına kuşkusuz çok fayda sağlıyor.

Örneğin İstanbul’daki El Kaide saldırılarının ilk görüntüleri yoktur. Günler sonra güvenlik kameralarının görüntüleri ortaya çıktı. Oysa ki, o olaydaki ilk görüntü tüm dünyaya servis edilecek bir tanıklıktır.

Bir başka örnek de; Temmuz 2000’de, Paris’te düşen Concorde uçağının görüntüleri. Dünyanın en güvenli uçağı olarak bilinen Concorde’nun alevler saçarak düşmesi, bir amatör tarafından kaydedildi. Bu vatandaş, amatör görüntüleri yayın kuruluşlarına satarak onbirlerce dolar kazandı. Ayrıca bu görüntüler başka sonuçlar da doğurdu. Amatör görüntüleri inceleyen uzmanlar, uçaktan bir parçanın kopup yakıt deposunu deldiğini gördü ve Concorde’ların seferden kaldırılmasına karar verildi.

MADALYONUN ÖBÜR YÜZÜ

Yurttaşların çektiği amatör görüntülerin, ‘gerçek haber’e ulaştırdığı doğru. Ancak madalyonun bir başkı yüzü daha var. Bunu da, Irak’ın devrik lideri Saddam Hüseyin’in idamında yaşadık. Saddam Hüseyin’in idam görüntüleri Irak televizyonu tarafından kayda alındı, fakat idam anı yetkililerce sansürlenip servis edilmedi. Dünya bu görüntüleri ‘sessiz’ kayıtta izledi. Ancak orada bulunan bir ‘yurttaş kameraman’ elindeki cep telefonuyla asılma anını ve sonrasını görüntüledi. Bu görüntüler ‘büyük paralar’ karşılığı ertesi gün tüm dünya televizyonlarında yer aldı. Bu görüntüler, Saddam’ın ‘resmi’ idam görüntülerinden daha büyük ses getirdi. Nedeni ise; ‘sansürsüz’ olarak tüm konuşmaların, hakaretlerin hatta Saddam’ın Kelime’i Şahadet getirmesine bile izin verilmeksizin asıldığının görülmesiydi. Bu görüntüler, eğer gazeteciliğe ‘gerçeklerin ortaya çıkarılması’ olarak baktığımız zaman büyük bir haber. Fakat idam görüntülerinin, televizyon gibi uluorta seyredebilen iletişim araçlarında fütursuzca yansıtılmasıyla elim neticeler ortaya çıktı. Görüntülerin yarattığı etkiyle Türkiye, Suudi Arabistan, Yemen, ABD ve Cezayir’de çocukların ‘idamcılık’ oynarken hayatlarını kaybetmesine, Norveç’te ise bir çocuğun ölümden dönmesine neden oldu.

SÜZGEÇTEN GEÇİRİLMELİ

Başta da ifade ettiğim gibi, ilk görüntü habercilik açısından çok önemli. Ancak yayın kuruluşları arasındaki rekabet nedeniyle, bu tarz amatör görüntüler hiçbir süzgeçten geçirilmeden anında yayına koyulabiliyor. Bu da, Saddam’ın idam görüntülerinde olduğu gibi çeşitli ‘etik’ tartışmalarına sebep oluyor. Habercilikte ‘gerçek’ ne kadar önemliyse, ‘etik’ de o kadar önemli olmalı. Amatör görüntüler yayına sokulurken, yaratacağı tepkiler ve toplumun değerleriyle, duyarlılığı göz önünde alınmalı. Tabii ki bu asla ‘sansür’ anlamına gelmemeli. Belki TV haberlerine de, diziler ya da filmler için kullanılan akıllı işaretler koyulabilir. Böylece çocukların şiddet içeren görüntülerden korunması sağlanabilir.

Amatör görüntüler, güvenilirlikleri açısından da süzgeçten geçirilmeli. Öncelikle elde edilen görüntülerin kimden geldiği sorgulanmalı: Görüntüler gerçekten bir vatandaştan mi geldi, yoksa olayın bir tarafından mı? Teknik inceleme mutlaka yapılmalı. Set-up ya da asparagas olup olmadığı çok iyi incelenmeli. En ufak bir şüphe dahi duyulduğunda, çekilen görüntü çöpe atılmalı!

En önemlisi de, yayıncı kuruluş kendisine şu soruyu sormalı: ‘Ben bu görüntüleri alıp yayınlarsam, ne elde etmiş olurum?’ Otokontrolün yayıncılar tarafından yapılması, amatör görüntülerin yayın kuruluşların akışına olumlu katkısı olacaktır. Spekülatif ya da gerçek dışı görüntüler kapsamdışı kalacaktır. Her önüne gelen görüntüyü yayınlamak ise, bir süre sonra suistimallere açık hala getirebilir.

FOTOMUHABİRLERİNİ ETKİLEMEZ

Ben bu görüntü avcılığının fotomuhabirliğini etkilemeyeceğini düşünüyorum. İsteyen istediğini çekebilir. Hiçbir fotomuhabirinin olmadığı bir yerden amatör çekim olarak gelen görüntü, kimsenin işini etkilemez, sadece habere katkı yapar.

Bülent Uzun (AA)

İletişim fakültelerinde fotoğrafla ilgili derslerde “asa” konusu anlatılırken, yüksek asalı filmlerin “basın fotoğrafçılığı” için uygun olduğu söylenirdi. Gazeteci için uygun filmin de 400 asa olduğu, bunun nedenin de sıcak ve anlık olaylarda, olayı anlatan bir fotoğrafın bulunmasının, fotoğrafın kalitesinin önüne geçmesi olduğu söylenirdi.

Konuya bu çerçeveden bakıldığında, yurttaş foto muhabirleri tarafından çekilen fotoğraflar, sıcak ve anlık olay fotoğrafçılığında, “ihtiyaç karşılama” işlevini görüyor. Bu tür fotoğraflarda, olayın görüntülenmiş olmasının, estetik kaygıların önüne geçtiği düşünülürse, basın organlarında yer alması, kamuoyunun aydınlatılması konusunda “yardımcı” bir unsur özelliği kazanacaktır. Bence bu tür fotoğrafların yayınlanmasının mahsuru olması bir tarafa faydası da vardır.

Özellikle büyük şehirlerdeki trafik sıkıntısı ve son dönemde olay yerlerine hızla çekilen ve geçilmesi suç sayılan güvenlik şeritlerinin, profesyonel foto muhabirlerinin olay yerine yaklaşmasını engellediği de göz önüne alındığında yurttaş foto muhabirlerinin değerinin daha da artığı sonucuna ulaşılacaktır.

Foto muhabirinin görevi ise her konuda olduğu gibi sıcak ve ani fotoğraflarda da estetik kaygılar güden, konuyu ön plana çıkaran ve iyi anlatan, rengi - tonu, kadrajı göze hoş görünen fotoğraflar çekmek. Dikkat edilirse, yurttaş foto muhabirleri tarafından olayın ilk anının görüntülendiği durumlarda dahi, gazete sayfalarında, olay yerine daha sonra ulaşan foto muhabirlerinin profesyonel çalışmaları da geniş yer bulmaktadır. Bu açıdan, yurttaş foto muhabirlerinin, profesyonel foto muhabirliği mesleğine bir zararının dokunacağını düşünmüyorum. Tamamı estetik kaygı güdülmeden, basın fotoğrafı çekim ilkeleri gözetilmeden çekilen fotoğraflarla çıkan gazeteler, ne gazete editörlerini ne de okurlarını tatmin edecektir.

Yurttaş foto muhabirlerinin güvenilirliği konusu ise, yurttaş foto muhabirlerinin sayısı arttıkça ve böyle bir konunun artık yerleşmeye başladığı görüldükçe bir düzene girecektir sanırım. Bu tür görüntüleri satın alan basın kuruluşlarının yapacağı bağlayıcı sözleşmeler, fotoğrafı çektiğini söyleyenlerin dürüst davranması konusunda etkileyici olacaktır. Aksi halde, fotoğrafın orijinal mi montaj mı olduğunu araştırmak için harcanacak zaman, özelliği hızı olan bu fotoğrafların değerine zarar verecektir.